ҚР Ұлттық музейінің «Сакральный Қазақстан» орталығы ұсынған Қазақстанның 100 киелі жерінің тізіміне Жамбыл облысының 7 мәдени-тарихи нысаны енді, деп хабарлайды «ҚазАқпарат»ХАА тілшісі.

Естеріңізге сала кетсек, бес жылға есептелген «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасы аясында танымал өлкетанушы ғалымдармен жұмыс топтары құрылған. «Қасиетті Қазақстан» ғылыми-зерттеу орталығы арнайы әдістемелік құрал әзірленді. Анықталған сакральды орындар макро және микросакральды жерлерге бөлінген. Қасиетті жерлерге келсек, бұл жер бірнеше критерийлерге бөлінді олар: табиғи-ландшафтық объектілер, археологиялық және сәулет ескерткіштері, қасиетті діни қажылық орындар, және тарихи тұлғалар мен саяси оқиғаларға байланысты.

Жамбыл облысындағы  «Ежелгі Тараз қалащығы» (І-ХІХ ғ.) Қазақстанның жалпыұлттық киелі объектілерінің тізіміне енді. Бұл қалашық ортағасырлық ірі қала орталығы және Қазақ хандығының басты қаласы болған. Бұрынғы орталық базарының орнында, қазіргі таңда ашық аспан археологиялық мұражайы орналасқан. Мұнда орналасқан екі мың экспонат 2011 жылы басталған археологиялық қазба жұмыстары барысында табылған артефактілер мұражайды ерекшелендірді. 

Археологиялық және сәулет ескерткіштерінің арасында Мерке және Жайсан түркі мәдени ескерткіштері, сондай-ақ Ақыртас сарай кешені де бар. Шу өзені алқабындағы түркі мәдени-мемориалды кешен далада қойылған атақты тұлғалардың тас мүсіндері бар салт-дәстүрлік қоршаулар табыну орындары болып  табылады. Қасиетті жерлерде таста кесілген, тамғылармен, алтарьлармен, жартастағы суреттермен, тастарда қашап жазылған ұлы ата-бабалардың бейнелері-қасиетті символдармен таңбаланды. Ақыртас сарай кешені-Ұлы Жібек жолында тұрғызылған, инженерлік ойдың орасан зор болуына және оның жүзеге асуының батылдығына таң қалдыратын ең жұмбақ құрылыстардың бірі. Ақыртас үйінділерін зерттеген көптеген ғалымдар үшін осы алып құрылыстың мақсаты күні әліге дейін жұмбақ. Археологиялық зерттеулер Ұлы Жібек Жолында орналасқан ортағасырлық Касрибас қаласын Ақыртас деп теңестіруге мүмкіндік береді. Кейбіреулер бұл христиан-несториан храмы болуы мүмкін деп санайды. Басқалардың пайымдауынша, 714-715 жылдары  Ақыртас сарай кешені араб қолбасшысы Кутейбы ибн Муслимның  бұйрығы бойынша салынған. Бұл сарайдың үлкен империясының шығысындағы соңғы форпост ретінде Александр Македонский үшін тұрғызылған нұсқасы да бар. Рим легиондары қазіргі Жамбыл облысының аумағы бойынша өткен, тіпті Александр Македонскийдің ставкасы болған жері белгілі — Шілік ауылында, қазіргі Жалпақ төбе.  Әлбетте  Ақыртас сарай кешені тұрғын үй үшін жарамсыз орында құрылған.  Жүз метр қашықтықта су тамшысы табылмайды. Сондықтан ежелгі құрылысшылар таулардың су көзінен 3 шақырым жерден саз су құбырын салуға мәжбүр болды.  Бір болжам бойынша, Ақыртас құрылысы бітпеген кезде күші жоғары жер сілкінісінен қираған. Бұл қала өмір сүруді басталмай тұрып тоқтатқан. Жамбыл облысы бірнеше діни және мәдени объектілері бар, кей жерлерде құлшылық еткен мекен болып табылады. Бұл Тектұрмас кесенесі (ХІV в.), Қарахан кесенесі (Аулие-ата ХІІ в.), Айша-бибі (ХІ — ХІІ вв.) және Бабаджа-қатын кесенелері (Х — ХІ вв.)

Тарихшылардың пікірінше, Тектұрмас тауының киелі мәдени орны ежелгі қалашықтың негізі болды.

 Таудың оң жақ беткейінде ежелгі қорымдары бар, мұнда көптеген белгілі тарихи тұлғалар  қасиетті сұлтан-Махмұд-хан, ұлы қазақ батыры Мәмбет, Абылай ханның қосбасшысы, ғалым-богослов Фасахуддин Сабитов зияраттары табылған. Тараз Ұлы Жібек жолымен келген түрлі дінді уағыздаған қала болғандықтан мұнда үш түрлі дін ізбасарларының қабірлері табылған,  зороастрийлердің, алғашқы христиан-несторианттардың және ежелгі мұсылман зияраттары жиналған.

 Сәулет кешені танымал қажылық орындарының бірі. Мұнда дәстүр бойынша жас жұбайлар қарт адамдарға тағзым ету, дұға ету, бата алу мақсатында келеді.

Қарахан кесенесі (XII ғасыр) Тараз қаласының орталық бөлігінде орналасқан. Мазар Қазақстан аумағында ортағасырлық сәулет өнерінің әсем үлгісі болып табылады.

Құрылыс XI ғасырда Қараханидтер дәуірінде тұрғызылған, шамамен белгілі ғалым және ақын Хаким Сүлеймен Бақырғанидің  қызы Айша-бибіні сүйген билеуші болған.

Қарахан дүниеден қайтар алдында Айшаның кесенесі көрінетін жерге өзін жерлеуді өсиет етті.
Айши-бибі кесенесі Орталық Азия түркі халықтарының ортағасырлық ою-өрнектерін сақтайтын мұражай болып табылады. Ғимарат қасбеттерді декоративтік безендіру әсемдігімен, түрлі формадағы терракотты плиталардан және түрлі оюлардан тұтас қаптауымен ерекшеленеді.

Кесененің құрылысы туралы нақты мәліметтер жоқ, тек аңыздар қалған.

Аңыздардың ең кең тараған түрі, XI ғасырдың танымал ғалымы мен ақыны Хаким Сүлеймен Бақырғанидің қызы Айша-бибіге Тараздың билеушісі Қарахан Мұхаммедтің (Әулие-ата) көзі түсіп қолын сұраған, алайда оның тәрбиешісі шейх Айқожы келісімін берген жоқ.

Алдау жолымен, туған үйінен кетіп Айша бибі Тараз қаласына келіп қалғанда, Аса өзенінің жағасында бас киімде жасырынған жыланның шағуынан қайғылы қаза тапты.

Қарахан қыздың өлімі орнында ертегі сұлулығының ұйытқысын тұрғызған.

Айша-бибінің тәрбиелеушісі Бабаджа-қатын өзінің сүйікті тәрбиеленушісінің кесенесін өмірінің соңына дейін отын сөндірмей қараушысы болды.

Айшның тәрбиешісі Бабаджа қатын қайтыс болғаннан кейін Айшаның кесенесінен 20 қадамда жерленді.

Бабаджи-хатун кесенесі өте қызықты сәулет ескерткіші болып табылады және өзінің 16 қырлы шатырлы күмбезімен әйгілі.

 Ортаазиялық сәулетте оның тікелей аналогтары жоқ. Кесене порталындағы эпиграфиялық фризге сенсек «мұнда, қайғылы сапар кезінде Айша-бибіге ілесіп жүрген әйел жерленген» жазуы оқылады.

 Мұсылман әлемінің екі кесенесі де қасиетті орындар болып саналады.

Сонымен қатар Жамбыл облысының киелі орындар ішінде тарихи және саяси оқиғаларға байланысты, Анракай шайқасының орны анықталды.

Бұл 1729 жылғы қазақ-жоңғар соғыстары сериясындағы оқиғалар құжаттарда тіркелмеген, себебі қазақтарда ақпарат берудің жазбаша дәстүрі болған жоқ.

Алғаш рет бұл шайқас туралы халық аңызы 1905 жылы қазақ фольклорын зерттеуші және жинаушы Александр Диваевпен жазылған.

 25-30 мың қазақ әскері өз жылқыларын Мойынқұм өзенінің бойында суға тойдырып, Балқаш көлінен оңтүстікке қарай 120 км Хантау тауы ауданына шықты, онда жоңғар шекара жасағы оларды тоқтатты.

 Қырық күн бойы үш жүздің қазақ жасағы мен жоңғар шекаралық отрядының шайқасы созылды. Анракай жерінде қазақтар мен жоңғарлар арасындағы соңғы ірі шайқас орын алды. Бұл шайқасқа қазақ жерінің барлық танымал батырлары, би, сұлтандар, үш жүздің өкілдері қатысты.